გლობალური კრიზისი მთელ მსოფლიოში გრძელდება და მაინც და მაინც საქართველოში როგორ დასრულდა?!
ინტერვიუ ეკონომიკის ექსპერტ ლადო პაპავასთან
- ბატონო ლადო, როგორ შეაფასებდით 2009 წლის ბიუჯეტში განხორციელებულ ცვლილებებს. წლის დასაწყისიდან დღემდე ბიუჯეტის შემოსავლები 700 მლნ. ლარით შემცირდა, რისი დაფინანსებაც საგარეო და საშინაო წყაროებიდან აღებული კრედიტებით მოხდა.- ბიუჯეტში შემოსავლების შემცირება ბუნებრივი იყო, რადგან ქვეყანაში ეკონომიკური კრიზისია. ამის დასამტკიცებლადა საკმარისია სტატისტიკის დეპარტამენტის ოფიციალურ ვებ-გვერდზე შევიდეთ და დავრწმუნდებით, რომ წარმოება მცირდება, ანუ იქმნება ნაკლები პროდუქცია, ნაკლები მომსახურება, შესაბამისად, ფირმებს აქვთ ნაკლები შემოსავლები და ნაკლებ გადასახადებს იხდიან. ასე, რომ კრიზისი სახეზეა. ქვეყანაში ბიუჯეტი რომ არ შემცირებულა, ეს სერიოზული უცხოური დახმარების ხარჯზე მოხდა. რომ არა ის, ბიუჯეტში ხარჯების კლება გარდუვალი იქნებოდა. და დღეს თუ კრიზისი დიდად არ იგრძნობა, ამ დახმარებებითაა განპირობებული. საქართველომ, როგორც რუსეთის აგრესიით დაჩაგრულმა ქვეყანამ, ძალიან დიდი ოდენობის დახმარება მიიღო და კიდევ კარგი ეს რომ გვაქვს, თორემ უმძიმეს მდგომარეობაში ვიქნებოდით. დღესდღეობით ქვეყანაში ეკონომიკური კრიზისია, მაგრამ მისი უარყოფითი ზეგავლენა უცხოური დახმარებებითაა შემცირებული.
- როგორ შეაფასებდით 2010 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტს, რომელიც რამდენიმე დღის წინ პარლამენტმა უკვე დაამტკიცა. ზოგიერთი ექსპერტის აზრით, იგი გადაჭარბებით ოპტიმისტურადაა დაგეგმილი, თქვენ როგორ შეაფასებდით მას?- დღეს რაიმე შეფასების გაკეთება ძალიან მიჭირს, იმიტომ, რომ კრიზისი გრძელდება და არ არის დასრულებული. მთავრობამ გააკეთა ის განცხადებები, რომლითაც, ასე ვთქვათ, თვითონვე გაება მახეში: მთავრობის წარმომადგენლებმა განაცხადეს, რომ ქვეყანაში კრიზისი დასრულდა. თუ კრიზისი დასრულებულია, მაშინ ბიუჯეტში საგადასახადო შემოსავლების პარამეტრები უნდა გაზრდილიყო. ამიტომ ამ განცხადებებმა ხელისუფლება აიძულა პარამეტრები გაეზარდა - ეს წმინდა პოლიტიკური მოვლენაა.
კრიზისი დასრულებული იქნება, როდესაც ეკონომიკური ზრდის ტენდენცია სულ ცოტა სამი კვარტლის განმავლობაში არის უწყვეტად დაფიქსირებული და ასეთი რამე ჯერ-ჯერობით არ მომხდარა. ამიტომ, მე პირადად გამიხარდება, თუ ბიუჯეტი დაგეგმილი საგადასახადო შემოსავლების გადაჭარბების კუთხით არ შესრულდება. ნუ ვიჩქარებთ. ჩემი შეფასებით, და არამარტო ჩემით, კრიზისი დასრულებული არ არის. აქედან გამომდინარე, რაიმე ოპტიმისტური პროგნოზის გაკეთება შეუძლებელია და სულაც არაა გამორიცხული, რომ მთავრობამ საგადასახადო შემოსავლების გეგმა ვერ შეასრულოს. თუმცა კიდევ ერთხელ ვაფიქსირებ, მე ძალიან გამიხარდება მთავრობა შეცდეს და საგადასახადო შემოსავლები კიდევ უფრო დაბალი ჰქონდეს დაფიქსირებული, ვიდრე მის ამოღებას შეძლებს და როგორც კრიზისამდელ პერიოდში ყოველთვის ზრდიდა საგადასახადო შემოსავლებს, იქნებ ახლაც შეძლოს გაზრდა.
- 2009 წლის მანძილზე ხშირად გვესმოდა ხელისუფლების წარმომადგენლების მხრიდან, რომ საქართველოში რეცესიაა და არა კრიზისი. ბოლო პერიოდში იგივე პრემიერ-მინისტრმა, ფინანსთა მინისტრმა და სებ-ის პრეზიდენტმა განაცხადეს, რომ ქვეყანაში კრიზისი დასრულდა. გაუგებარია, რა დასრულდა, თუ კრიზისი არც არასდროს ყოფილა. იქნებ მკითხველი გავარკვიოთ, რა არის კრიზისი და რა რეცესია, რომელი მათგანი იყო საქართველოში და რა მდგომარეობაა დღეს?- ეს დღევანდელ საქართველოში წმინდა წყლის სიტყვების თამაშია. საქმე იმაში გახლავთ, რომ ეკონომიკურ კრიზისი არის კლასიკური მოვლენა, რომელსაც დიდი ხანია ეკონომისტები იკვლევენ, მასზე სახელმძღვანელოებშიც იწერება და ისწავლება. ფაქტობრივად კრიზისი არის რეალური მთლიანი შიდა პროდუქტის კლება, არა ტემპების შემცირება, არამედ კლება. ამას ემატება უმუშევრობაც. ახლა შევხედოთ რა მდგომარეობაა საქართველოში. საქართველოში ყველაფერი სახეზეა. იმ ხალხის ძირითადი ნაწილი, რომელიც სამშენებლო და საბანკო სექტორში იყო დასაქმებული, უმუშევარია. არამარტო ამ სექტორებში, არამედ ეკონომიკის სხვა სფეროებშიც უმუშევრობა გაზრდილია. სახეზეა წარმოების ტემპების და თვითონ რეალური მთლიანი შიდა პროდუქტის კლება. მე საკმაოდ კრიტიკულად ვიყავი და ვარ სტატისტიკის დეპარტამენტის მიმართ განწყობილი, მაგრამ დღევანდელი სტატისტიკის ოფიციალური მაჩვენებლებიც კი წარმოების კლებას აჩვენებს, ე.ი. კრიზისია. 2009 წლის განმავლობაში სხვადასხვა ტიპის განცხადებები გაკეთდა. გავიხსენეთ პრემიერ-მინისტრის, ფინანსთა მინისტრის და შემდეგ ეროვნული ბანკის პრეზიდენტის და რაც მთავარია, ქვეყნის პრეზიდენტის არაერთი განცხადება. სააკაშვილი ჯერ ამბობდა, რომ ქვეყანაში კრიზისი არა არის, მხოლოდ გლობალური კრიზისიაო. მერე თქვა გლობალური კრიზისი საერთოდ აგვივლის გვერდსო. მერე განაცხადა, რომ მაინც შემოვიდაო, შემდეგ კი – დასრულდაო. გლობალური კრიზისი მთელ მსოფლიოში გრძელდება და მაინც და მაინც საქართველოში როგორ დასრულდა? გაუგებარია, თუ საქართველოში კრიზისი არ ყოფილა, მაშინ რა დასრულდა? ასე რომ, აქ არის უპასუხისმგებლო სიტყვების კორიანტელი, რომელსაც შევეჩვიეთ. ასეთი განცხადებები არა მარტო ეკონომიკაში, არამედ ძალიან ბევრ სფეროებში კეთდება. სამწუხაროდ, თანამდებობის პირები, დაწყებული საქართველოს პრეზიდენტიდან და დამთავრებული შედარებით დაბალი რანგის ჩინოვნიკებით, შეჩვეული არიან `პიარის~ მიზნით უპასუხისმგებლო განცხადებების გაკეთებას.
ერთ საინტერესო ფაქტზე გავამახვილებ მკითხველის ყურადღებას. არც ისე დიდი ხნის წინ ჩვენი პრეზიდენტი უკრაინაში იყო. შემდეგ მისი გამოსვლა ტელევიზიით აჩვენეს. უკრაინაში თქვა, რომ საქართველოს მოქალაქეებს ევროკავშირში თურმე უვიზოდ შეუძლიათ შესვლა. ეს მოისმინა სრულიად საქართველომ. მე არ ვიცი უკრაინელებმა რამდენად დაიჯერეს, მაგრამ ჩვენთვის, ვინც საქართველოში ვცხოვრობთ, რომელთაც ევროკავშირში შესასვლელად ვიზების აღება გვჭირდება, ეს განცხადება რას ნიშნავს? აი, ზუსტად ასეთივე ხასიათის არის ის განცხადებები, რომელიც ეკონომიკის სფეროშიც კეთდება.
- ბოლო პერიოდში აქტუალური გახდა სამშენებლო სექტორის სახელმწიფო ზედამხედველობის საკითხი. თქვენი აზრით, საჭიროა თუ არა ამ სფეროს რეგულირება და შესაძლებელია თუ არა, რომ ეს ფუნქცია ეროვნულმა ბანკმა განახორციელოს?- არც მთლად ასე მარტივადაა საქმე. არის მომენტები რაზეც ზედამხედველობა აუცილებელია. არ შეგიმჩნევიათ თბილისში რამდენი უხარისხო სახლია აშენებული? ღმერთმა დაგვიფაროს სერიოზული მიწისძვრისგან. მე იმ ასაკის ვარ, რომ კომუნისტურ წარსულშიც ცხოვრება მომიწია და მახსოვს მაშინ რა უხარისხო სახლები შენდებოდა. აი, იმაზე ბევრად უხარისხო სახლებია ახლა აშენებული. მე შეგნებულად არ ვასახელებ იმ სამშენებლო კომპანიებს, რომლებიც ამას აკეთებენ. აი, აქ კონტროლი აუცილებელია, რათა დაცული იყოს ტექნიკური ნორმები, რომ კრიტიკულ შემთხვევებში, თუნდაც მიწისძვრის დროს, ეს სახლები არ ჩამოიშალოს.
საჭიროა არა მხოლოდ მშენებლობის, არამედ მშენებლობის დაკრედიტების ზედამხედველობაც. ის კრიზისული ვითარება რომ არ გამეორდეს, რომელიც საქართველოში ჩამოყალიბდა. თქვენს მკითხველს შევახსენებ, როგორი სიტუაცია იყო კრიზისამდე - მიწის საძირკველი არ იყო გათხრილი, რომ უკვე მე-12 სართულზე ბინა იყიდებოდა, ანუ ფასს ჰაერზე ადგენდნენ. ფული, რომელიც ამოიღებოდა, საკმარისი არ იყო ამ მშენებლობის დასასრულებლად, რადგან ის უკვე გახარჯული იყო. ამიტომ საჭიროა რეგულირება, თუნდაც ასეთი სახის.
ერთი პერიოდი ფასს დოლარებში ადგენდნენ, მერე ევროზე გადავიდნენ, იმიტომ რომ დოლარმა გაუფასურება დაიწყო. ჩვენთან ფასწარმოქმნა უნდა იყოს ლარში, რადგან ეს არის ერთადერთი კანონიერი საგადამხდელო საშუალება. თუნდაც ამაში სამშენებლო კომპანიები კანონს არღვევდნენ. ასეთ რამეების გაკონტროლება საჭიროა, რომ ჰაერში თანხები არ იყოს გადაყრილი, როგორც აქამდე ხდებოდა და რამაც კრიზისი გამოიწვია. ამიტომ, ასეთი ტიპის რეგულირება მშენებლობაში გამართლებულად მიმაჩნია.
აქ კიდევ არის ერთი საკითხი, ესაა ქალაქის განაშენიანების დაგეგმარება. კომუნისტების დროს იყო ნორმატივი, რომ ორ კორპუსს შორის დაშორება არანაკლებ 30 მეტრი უნდა ყოფილიყო. რატომ იყო იცით ეს? რამე რომ მოხდეს და რომელიმე კორპუსი ჩამოინგრეს, მეორე არ დაანგრიოს. დღეს ეს დაცულია თბილისში? კითხვაზე პასუხის გასაცემად მხოლოდ მერიის უკან, სტუდქალაქის ტერიტორიაზე ან `სატივეზე~ დაუსრულებელი შენობების მოყვანაც კმარა. ასეთი მშენებლობა კი ძალზედ ბევრია თბილისში. ბაქოში აშენებული სახლები რომ თბილისის ახლადაშენებულ ბინებს შეადაროთ, მაშინვე მიხვდებით რამხელა სხვაობაა, როგორი უხარისხო მშენებლობებია ჩვენს დედაქალაქში. მაგრამ ამავე დროს თბილისში კარგად აშენებული და ხარისხიანი სახლებიც არის, თუმცა მცირე რაოდენობით.
რაც შეეხება სებ-ის მიერ სამშენებლო სექტორის ზედამხედველობას. ეროვნული ბანკი აქ არაფერ შუაშია. მშენებლობის ტექნიკური მხარე საჭიროებს სპეციალურ სამშენებლო ინსპექტირებას, რომელმაც მშენებლობის ნორმები უნდა დაარეგულიროს. ამ სისტემაში ადრე კორუფციული გარიგებები იყო, მაგრამ კორუფცია ყველგან შეიძლება იყოს, იგივე პოლიციაშიც, ხომ გვქონდა. სამშენებლო ინსპექციები საჭიროა იმისთვის, რომ დაცული იყოს ნორმები: მაგალითად, ზუსტად ის ცემენტი იყოს გამოყენებული, რომელიც საჭიროა მშენებლობისთვის. ხალხი რომ შევა იქ საცხოვრებლად, მათ უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელი ხომ უნდა იყოს სახელმწიფო. ხოლო რაც შეეხება ფინანსურ მხარეს, აქ საბანკო ზედამხედველობის სამსახურმა ბანკებს უნდა მისცეს შესაბამისი ინსტრუქცია, რომ უშუალოდ სამშენებლო კომპანიების თუ მოქალაქეების დაკრედიტება რეგულირებადი იყოს და სესხები ჰაერის საყიდლად არ გაიცემოდეს.
- პრეზიდენტის მიერ ინიცირებული "ეკონომიკური თავისუფლების აქტი" პარლამენტში განხილვის პროცესშია. თქვენი აზრით, რა შეიცვალა ამ აქტის მიღების შედეგ ქვეყნის ეკონომიკურ ცხოვრებაში და საერთოდ, როგორ შეაფასებდით ამ კანონს?- `ეკონომიკური თავისუფლების აქტში~ ზოგიერთი რამე აბსოლუტურად არაფრის მთქმელია. მაგალითად, ის, რომ ლარის კონვერტირებადობას ხელი არ უნდა შეეშალოს. ჩვენ ვართ მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის წევრი და ამის ვალდებულება უკვე ათი წელია რაც გვაქვს აღებული. ჩვენ ვართ მიერთებული საერთაშორისო სავალუტო ფონდის შეთანხმების მერვე მუხლზე, რომელიც იგივეს გულისხმობს. საქართველო მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის წევრია და ფასები სახელმწიფომ არ უნდა არეგულიროს - აქაც ახალი არაფერია. რაც შეეხება რეფერენდუმის გზით გადასახადების გაზრდას და ახალი გადასახადების შემოღებას, ეს სერიოზული შეცდომაა. იმიტომ, რომ ეს არის ეკონომიკური პოლიტიკის თემა. ეკონომიკური პოლიტიკა კი არის პოლიტიკურ პროცესთან დაკავშირებული და არ შეიძლება კონსტიტუციური აქტით დგინდებოდეს. შესაძლებელია, რაღაც გადასახადი შესამცირებელი იყოს ან გასაზრდელი, ან ერთის ხარჯზე მეორე იყოს გასაზრდელი და ყველაფერზე რეფერენდუმი ვატაროთ? მიუხედავად იმისა, რომ ეკონომისტი ვარ და ბუნებრივია, ვიცი, რომ გარკვეულ ეტაპზე გადასახადის განაკვეთმა უნდა მოიმატოს, რეფერენდუმზე შეიძლება მეც არ მივცე ამას ხმა. იმიტომ, რომ გადასახადი ჩემი ჯიბიდან ამოღებული ფულია და მით უფრო ადამიანს, რომელსაც ეს არ ესმის მისთვის მით უფრო მიუღებელი იქნება გადასახადის განაკვეთის გაზრდისათვის ხმის მიცემა.
იმავდროულად საკანონმდებლო ნორმაში ბიუჯეტის დეფიციტის მთლიან შიდა პროდუქტთან თანაფარდობის 3%-ით დაფიქსირება უაზრობაა. დღეს ბიუჯეტის მთლიან შიდა პროდუქტთა თანაფარდობა არის 9%-ზე მეტი. რატომ? იმიტომ, რომ გვაქვს უცხოური დახმარება. ე.ი თუ იქნება ნორმა, რომ ეს მაჩვენებელი 3%-ს არ აღემატებოდეს, მაშინ ჩვენ ამ ნორმას ვარღვევთ. თუმცა ამ აქტში წერია, რომ მთავრობამ შეიძლება ბიუჯეტი ამ მაჩვენებლის დარღვევით დაამტკიცოს, მაგრამ მერე გეგმა უნდა დადოს, რომ 3 წელიწადში ამას როგორ გამოასწორებს - ეს კი სრული მარაზმია. თუ შენ კანონი გაძლევს კანონის დარღვევის უფლებას, მაშინ ასეთ კანონს რა აზრი აქვს?
სახელმწიფოს არ შეიძლება ჰქონდეს წილები ბანკებში, - წერია აქტში. მაგრამ დაკონკრეტებული არ არის რომელ სახელმწიფოს, საქართველოს თუ სხვას. საქართველოში რუსეთის სახელმწიფოს თავისი ბანკი "ვითიბი" აქვს, აზერბაიჯანის სახელმწიფოს - "აზერბაიჯანის საერთაშორისო ბანკი". მე არ ვარ მომხრე, რომ საქართველოს სახელმწიფოს კომერციულ ბანკებში წილები ჰქონდეს, მაგრამ ამიხსენით, თუ აზერბაიჯანის და რუსეთის სახელმწიფოს აქვს უფლება საქართველოში ჰქონდეს სახელმწიფო ბანკი, მაშინ საქართველომ რა დააშავა? თუ უნდა ვაიძულოთ რუსეთის და აზერბაიჯანის სახელმწიფო, რომ საქართველოში არსებული მათი ბანკების პრივატიზაცია მოახდინონ?
შემგედია ახალი რეგულაციების შემოღების შეზღუდვა. ეს პრაქტიკულად ნიშნავს, რომ ევროკავშირზე უარს ვამბობთ, იმიტომ ევროკავშირის ბაზარი არის რეგულირებადი ბაზარი.
- ფინანსთა მინისტრის განცხადებით აქციზის გადასახადი, გადასახადად არ ითვლება და ის პროდუცქციის ფასზე დანამატია. ამ არგუმენტით გაამართლა მან ჯართის ექსპორტსა და სიგარეტზე აქციზის გადასახადი გაზრდა. თვქენ რა კომენტარს გააკეთებდით მინისტრის ამ განცხადებაზე?მე ძალიან მიჭირს ჩვენი მთავრობის წევრების ეკონომიკურ განათლებაზე საუბარი, იმიტომ, რომ ის განათლება, რომელიც მათ აქვთ მიღებული დასავლეთში, თავისთავად არათუ ეჭვს იწვევს, არამედ აღაფრთოვანებს ადამიანს, მაგრამ მათი განცხადებები, რომელთაც ჩვენ ვისმენთ საქართველოში, ეს პირველი კურსის ეკონომიკის ფაკულტეტის სტუდენტს რომ არ ეპატიება, ისეთი განცხადებებია. ამიტომ მგონია, რომ ისინი განზრახ აკეთებენ ამას, თავის სინდისს ღალატობენ და თავის ცოდნას ღალატობენ. მე ვერ დავიჯერებ, რომ უცოდინრები არიან.
რაც შეეხება სიგარეტზე აქციზის გადასახადის გაზრდას. ჩემი დამოკიდებულება ამ საკითხისადმი ასეთია - რაც შეიძლება მალე მივიღოთ ის რეგულირება, რაც არის ა.შ.შ-ში. იმიტომ, რომ ეს არის ხალხის მოწამვლა და სიკვდილისკენ მიმავალი გზა. რაც უფრო ჯანსაღი იქნება საზოგადოება, მით უკეთესი იქნება. მწეველები არ ფიქრობენ არამარტო საკუთარ ჯანმრთელობაზე, არამედ მათ გარშემო მყოფ ადამიანებზე, საკუთარ შვილებზეც კი. რაც უფრო მალე მივალთ ამერიკულ მოდელამდე და აიკრძალება ყველა სახელმწიფო დაწესებულებაში მოწევა და იქნება გამოყოფილი სპეციალური ადგილები მოსაწევად, მოწევა აკრძალული იქნება საზოგადოებრივ კვების ობიექტებში და მხოლოდ ქუჩაში იქნება შესაძლებელი, ადამიანებიც თანდათანობით იძულებულნი იქნებიან, რომ ამას თავი უნდა დაანებონ.
- შევაფასოთ თითქმის დასრულებული 2009 წელი. როგორია განვლილი წლის ეკონომიკური მოვლენების თქვენეული ანალიზი?- 2009 წელი არის ეკონომიკური კრიზისის წელი. ეს არის მისი შეჯამება. ამ კრიზისმა მოიცვა ყველა სფერო. ჩვენ წელს სერიოზული საბანკო კრიზისს გადავრჩით. ქართულ ბანკებს 500 მილიონი დოლარის საგარეო ვალი ჰქონდა გადასახდელი, თანაც არცერთს არ ჰქონდა ეს თანხა. რომ არ მიგვეღო 600 მილიონ ლარზე მეტი დახმარება, რომელიც საქართველოს, როგორც რუსეთის აგრესიის შედეგად დაზარალებულ მხარეს გამოუყვეს, ჩვენ 2009 წლის გაზაფხულზე სერიოზული საბანკო კრიზისი გვექნებოდა.
დღეისათვის ქვეყანაში კრიზისული ვითარება სახეზეა, ამიტომ ეს არის კლასიკურად ჩამოყალიბებული კრიზისი ეკონომიკური პოპულიზმის ფონზე. ეკონომიკური პოპულიზმის მწვერვალი კი სწორედ საზოგადოებისთვის ის ცნობილი "ეკონომიკური თავისუფლების აქტია", რომელსაც ოფიციალურად "ეკონომიკური თავისუფლების, შესაძლებლობებისა და ღირსების შესახებ ორგანული კანონი~ ეწოდა. "ეკონომიკური ღირსება" კი საერთოდ ტერმინოლოგიური პაროდიაა.
ესაუბრა მერაბ ჯანიაშვილი
რეგისტრაცია!
